Nystagmus is een ritmisch herhaald onwillekeurig bewegen van de ogen. Dit gebeurt onafhankelijk van de willekeurige oogbewegingen en kan niet bewust worden onderdrukt, de bewegingen zijn niet aan de wil onderworpen. Dit is gewoonlijk met het blote oog waar te nemen door een ander.

Nystagmus kan vóórkomen als gevolg van en naast een andere oogaandoening, of als op zichzelf staande oogaandoening.

Er zijn verschillende vormen van nystagmus:

de "schommelnystagmus" (pendelnystagmus), waarbij de afzonderlijke fasen van de beweging even snel plaatsvinden.
de "ruknystagmus", waarbij de beweging uiteenvalt in een langzame fase, gevolgd door een snelle beweging in tegengestelde richting.
mengvormen van a. en b., waarbij bijvoorbeeld in één blikrichting een schommelnystagmus bestaat en in een ander blikrichting een ruknystagmus.

Een andere indeling kan gemaakt worden aan de hand van de aard van de oorzaak:

bij oogaandoeningen (oculaire nystagmus);
bij aandoeningen van het centraal zenuwstelsel (centrale nystagmus);
bij aandoeningen van het evenwichtsorgaan (vestibulaire nystagmus);
congenitaal (aangeboren) of erfelijke nystagmus.

Oculaire nystagmus is in het algemeen van het schommeltype. De bewegingen vinden dan in horizontale richting plaats. Bijvoorbeeld bij aandoeningen waarbij geen normale macula-functie aanwezig is en er dus niet normaal gefixeerd kan worden.

De oorzaak van congenitale en erfelijke nystagmus is niet bekend. Ook al vertonen de ogen verder geen afwijkingen, alleen al door de nystagmus blijft de gezichtsscherpte gewoonlijk beneden normaal.

Symptomen:

Soms gaat het om grove bewegingen, soms om een fijn trillen. De bewegingen kunnen ook in snelheid sterk verschillen. Meestal is de richting van de nystagmus horizontaal. Maar ook andere bewegingsrichtingen komen voor: verticaal, rotatoir, etc.

Van latente nystagmus spreekt men indien zich een nystagmus manifesteert bij afdekken van een oog. Deze vorm van nystagmus gaat gewoonlijk gepaard met een zwakte van het binoculaire zien (= zien met 2 ogen) of strabismus (= scheelzien).

Nystagmus kan toenemen wanneer:

er één oog wordt afgedekt
er direct licht op de ogen valt
er sprake is van vermoeidheid en stress-situaties
er wordt gefixeerd op details

Soms is er sprake van een scheefstand van het hoofd of van een heen en weer schudden van het hoofd. Beide (automatisch ontwikkelde) 'strategieën' worden gebruikt om naar een vermindering van de nystagmus te zoeken.

Consequenties voor het dagelijks leven:

moeite met scherp zien
er is tijd nodig om te fixeren
ieder visueel functioneren kost veel inspanning. Omdat de nystagmus bij vermoeidheid toeneemt, ontstaat vaak een vicieuze cirkel die moeilijk te doorbreken is

Behandeling:

Er is geen therapie bekend.

Richtlijnen:

optimale verlichting toepassen
direct op de ogen vallend licht vermijden
zoeken naar de hoofdstand waarbij de nystagmus het geringst is, hierbij zorgen voor een ergonomisch verantwoorde houding
vergroting gebruiken (óók als gedurende korte tijd wèl zonder vergroting gewerkt kan worden)
bepalen van de optimale verhouding tussen in- en ontspannen
vermijden van stress
een leeskader gebruiken
contrastrijk materiaal gebruiken

NYSTAGMUS